هشتمین دوره جایــزه ادبـی جلال آل احــمد

کلک خیال‌انگیز/ شایسته تقدیر در بخش نقد ادبی

کلک خیال‌انگیز/ شایسته تقدیر در بخش نقد ادبی

خیال یا واقعیت؟ مسئله این است

 

«كلك خيال‌انگيز، بوطيقاي ادبيات وهمناك، كرامات و معجزات» کتابی است مبتنی بر پژوهشی دانشگاهی در 6 فصل که به بررسی آثار فانتزی و وهمناک ادبیات کهن ایرانی می‌پردازد. این کتاب که توسط ابوالفضل حری نوشته شده است توسط نشر نی وارد بازار کتاب شده است.

درباره کتاب

این کتاب در یک تقسیم بندی کلی به دو بخش اصلی نظریه و عمل و چند بخش فرعی تقسیم می‌شود. در بخش اول به اصول و مبانی گونه‌های فانتزی، ساختار ژانر شگرف در روانکاوی و رویکرد ساختاری، گونه وهم انگیز در ساخت ادبیات پرداخته شده است. برای شناخت بهتر مخاطب با این مبانی نویسنده در کنار بیان این موضوعات مصداق‌هایی از جمله بررسی داستان «مرد شنی» از زاویه دیدگاه روانکاوانه فروید و داستان «آئورلیا» با قرائت تودوروف در حوزه ادبیات وهمناک را وارد متن کتاب کرده است. او در فصل چهارم بعد از بررسی دیدگاه‌های تودوروف در حوزه ژانر وهمناک این گونه را به سه بخش شگرف، تمثیل و شگفت تقسیم می‌کند. در بخش دوم که عنوان «عمل» را یدک می‌کشد، نویسنده به بررسی آثار برگزیده ادبیات فارسی و برخی از قصه‌های قرآنی از زاویه فانتاستیک پرداخته است. او برای این کار ابتدا کتاب «فرج بعد از شدت» و بخصوص حکایت‌های ششم تا دهم را تحلیل می‌کند و از رهگذر این تحلیل، واژه کرامات را به جای واژه انگلیسی فانتاستيك در ادب فارسی پیشنهاد می‌کند. در ادامه دو داستان «هفت پیکر» نظامی و «هزار و یک شب» از زاویه دیدگاه تودوروف و ژانر وهمناک مورد بررسی قرار می‌گیرد. حکایت‌های کتاب «عجایب هندی» مصداق ادبی دیگری است که نویسنده در کتابش و در ذیل بررسی موضوع عجایب‌نامه‌ها در ادب فارسی و از دیدگاه تودوروف به آن می‌پردازد. اما در پایان بخش دوم و در فصل پنجم نویسنده ژانر کرامات و گونه ادبی معجزات را با داستان اصحاب کهف قرآن مرور می‌کند واز رهگذار آن به بررسی این داستان قرآنی می‌پردازد و آن را گونه‌ای از ادبیات عجیب و معجزات معرفی می‌کند.

حرکت در مرز واقعیت و خیال

«كلك خيال‌انگيز، بوطيقاي ادبيات وهمناك، كرامات و معجزات» کتابی است درباره فانتزی در قصه گویی. نویسنده در آن با فاکتور گرفتن قصه‌های شفاهی تنها قصه‌های مکتوب را مورد بررسی قرار می‌دهد آن هم داستان روایی که که مبتنی بر وهم و خیال است و البته ساختار داستان‌های کلاسیک را ندارد و بیشتر روایت محسوب می‌شود. در این کتاب نویسنده داستان‌هایی را برای بررسی انتخاب کرده است که در ساختار ژانرهای وهمناک قرار دارد؛ چیزی که نویسنده از آن به عنوان مرز خیال و واقعیت نام می‌برد و معتقد است که خواننده با تبیین علل امر اعجاب انگیز به دو مرز مجاور وهمناک، یعنی شگرف و شگفت حرکت می‌کند. اگرخواننده پدیده اعجاب انگیز را باعلل منطقی تبیین کند، اثر در ژانر شگرف قرار می‌گیرد و اگر مخاطب آن را پدیده‌ای عجیب و غیرطبیعی بداند در حوزه شگفت قرار می‌گیرد. اما نکته، حرکت کردن داستان‌ها در مرز بین واقعیت و تخیل است.

ایرانیزه کردن فانتاستيك

نویسنده در «كلك خيال‌انگيز، بوطيقاي ادبيات وهمناك، كرامات و معجزات» ضمن بررسی دقیق فانتاستيك در حوزه نظری با توجه به نظریات تودوروف، سعی در ایرانیزه کردن این مفهوم با توجه به ادبیات کهن دارد. هرچند که ما قائل به این باشیم که ادبیات وهمناک در ادبیات داستانی معاصر و کلاسیک ما به معنای اروپایی آن وجود ندارد، ولی در ادبیات کهن و بخصوص در قصه نگاری قدیمی ایرانی این عنصر به خوبی و با وضوح قابل دیدن است. از گذار همین ادبیات کهن است که نویسنده مفهوم فانتاستيك را با واژگان مابه ازای ایرانی تفسیر می‌کند، آن هم با مصداق‌هایی از ادبیات کهن و البته از قصص قرآن. نویسنده در تبیین این موضوع با آوردن مصداق‌هایی از قصه‌نگاری‌های ایرانی و قصه‌های قرآنی، مفهوم فانتاستيك را به چهار واژه و مفهوم ایرانی تقسیم می‌کند؛« وهمناک، کرامات و معجزات و عجایب نویسی». این مفاهیم در جمع‌بندی کتاب به خوبی توضیح داده شده‌اند و نویسنده در آن عجایب نویسی را ژانری ایرانی و علمی معرفی می‌کند که با ژانر وهمناک متفاوت است و و معتقد است ژانر وهمناک با تعریف غربی آن اساسا با برخی از داستان‌های ایرانی و قصص قرآنی قابل نظریه‌پردازی نیستند و این گونه‌ها باید با ژانر کرامات یا معجزات که سنتی مسیحی، اسلامی است مورد بررسی قرار بگیرند و البته نویسنده در یکی از نتیجه‌ها می‌نویسد که بررسی ادبیات وهمناک ایرانی به منزله ژانر یا گونه‌ای ادبی نشان می‌دهد که هنوز گونه‌ها و یا انواع کمتر شناخته شده‌ای از آثار ادبی فارسی وجود دارند که از تیرس رویکردهای انتقادی به دور مانده‌اند که عمدتا ریشه در ادبیات عامیانه دارند مانند؛ تذکره‌ها،مناقب خوانی‌هاپرده‌خوانی‌ها، متل‌ها و ... و این یعنی که ادبیات وهم‌انگیز ایرانی چیزی فراتر از نظریه‌های این ژانر در ادبیات غربی است.

رودررو با نویسنده

ابوالفضل حری در سایت نشر نی خودش را این‌گونه معرفی کرده است:« در سال ۱۳۵۱ در اراک به دنيا آمدم. در سال ۱۳۶۶ همزمان با تحصيل در دبيرستان، با انجمن سينمايی جوانان ايران - دفتر اراک‌ - آشنا شدم و فعاليت فرهنگی- هنری خود را در آنجا آغاز كردم. نتيجه اين همكاری ساخت چندين فيلم كوتاه و داستانی بوده است. در سال ۱۳۷۱ در رشته زبان و ادبيات انگليسی دانشگاه علامه طباطبايی پذيرفته شدم و همزمان فعاليت فرهنگی- هنری خود را با دفتر جهاد دانشگاهي آغاز كردم كه اين فعاليت‌ها تا پايان سال ۱۳۸۱ كه از رساله‌ی كارشناسی‌ارشد در رشته‌ی ادبيات انگليسی دفاع كردم، ادامه داشت. از سال ۱۳۷۲ همكاری خود را با مطبوعات آغاز كردم و حاصل این همكاری ترجمه، تأليف و چاپ ده‌‌ها مقاله در روزنامه‌ها و مجلات داخلی بوده است. در ششمين جشنواره‌ مطبوعات نامزد دريافت قلم بلورين در رشته نقد و در جشنواره نهم مطبوعات برنده لوح زرين و قلم بلورين شدم و در چهارمين جشنواره‌ نقد كتاب جايزه‌ اول رشته‌ شعر را دريافت كردم.

از سال ۱۳۸۱فعاليت آموزشی خود را در زمينه‌ی تدريس زبان انگليسی با جهاد دانشگاهی واحد علامه ادامه دادم كه اين همكاری تا زمان تدريس در دانشگاه اراک ادامه داشت. از مهر ۱۳۸۲ تاكنون در مقام عضو هيأت علمی، با دانشگاه اراک همكاری می‌كنم و در حال حاضر دانشجوی مقطع دكترای ترجمه در دانشگاه علامه طباطبايی هستم.» این استاد دانشگاه که زمانی هم ردای روزنامه‌نگاری به تن داشته چندین جلد کتاب هم ترجمه و تالیف کرده که عبارتند از : «روایت داستانی: بوطیقای معاصر»، «درآمدی بر زبان شناختی نقادانه بر روایت»، «درباره طنز؛ رویكردهای نوین به طنز و شوخ طبعی» و «جستارهایی در باب نظریه روایت و روایت‌شناسی». آخرین کتاب او «كلك خيال‌انگيز، بوطيقاي ادبيات وهمناك، كرامات و معجزات» که در سال 1393 منتشر شده، امسال در جایزه ادبی جلال آل احمد، جز 5 نامزد نهایی بخش نقد ادبی قرار گرفته است.